Kamu hizmetlerinin etkin ve kesintisiz yürütülmesi, şüphesiz ki, Devlet memurlarının Anayasal haklarının güvence altına alınmasıyla mümkün olmaktadır. Bu haklardan biri de dinlenme hakkının önemli bir parçası olan yıllık izin hakkıdır. Ancak zaman zaman amirlerin bu izni kullandırma konusunda sergilediği tutumlar, memurları mağdur edebilmekte ve hukuki sonuçlar doğurabilmektedir. Peki, amirler, memurlarına yıllık izin kullandırmamasından sorumlu tutulur mu? 657 sayılı Kanun, Danıştay kararları, mülga DPB görüşleri ve KDK kararları ışığında bu soruyu detaylıca inceleyelim.

657 Sayılı Kanun ve Amirlerin Takdir Yetkisi

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun "yıllık izinlerin kullanılışı" başlıklı 103'üncü maddesi, yıllık izinlerin amirin uygun bulacağı zamanlarda, toptan veya ihtiyaca göre kısım kısım kullanılabileceğini ve birbirini izleyen iki yılın izninin bir arada verilebileceğini hükme bağlamaktadır. Bu düzenleme, kamu hizmetinin aksamadan yürütülmesi ilkesiyle birleşerek amirlere yıllık izin kullanımında bir takdir yetkisi tanımaktadır.

Amirler, bu takdir yetkisini kullanırken memurların isteklerini göz önünde bulundurmalı, izin planlamalarını memurlar arasında mağduriyet oluşturmayacak bir biçimde yapmalıdır. Hizmetin sevk ve idaresinden sorumlu olan amirler, hizmet gereklerine göre yıllık izinleri geciktirebilir veya iki yılın izinlerini birleştirebilir. Ancak bu yetki, keyfilikten uzak ve kamu hizmetlerinin devamlılığını sağlamak amacına matuf olmalıdır. Örneğin, bir memurun fazla hastalık raporu kullandığını iddia ederek yıllık izin hakkının tamamen kısıtlanması kesinlikle söz konusu olamaz.

Mülga Devlet Personel Başkanlığı'nın (DPB) 13.07.2012 tarihli ve 11967 sayılı görüşü de bu noktayı vurgulamıştır. Görüşe göre, amirlere tanınan takdir yetkisi mevzuatın çizdiği sınırlar içinde, adalet ve eşitlik ilkelerine uygun olarak, kamu hizmet ve gerekleri ile kamu yararı amacıyla kullanılmalı; bu yetki, Anayasal ve yasal olarak tanınmış bir haktan ilgililerin faydalanamaması sonucunu doğuracak şekilde kullanılmamalıdır.

Yargı Kararları Işığında Sorumluluk

Danıştay ve Bölge İdare Mahkemeleri kararları, amirlerin takdir yetkisinin sınırlarını ve sorumluluklarını daha net ortaya koymaktadır:

• Danıştay 12. Dairesi'nin 26.09.2012 tarihli kararı (E: 2009/4964, K: 2012/5278): Bu karar, bir memurun izin taleplerinin herhangi bir somut gerekçe gösterilmeksizin reddedilmesi ve bu durumun memurda manevi zarara yol açması halinde idarenin tazminat ödeme yükümlülüğünü kabul etmiştir. Ayrıca, Anayasa'nın 129. maddesinin 5. fıkrasına atıfla, idarenin ödediği tazminatı, olayda kişisel kusuru ve sorumluluğu saptanan kamu görevlisine rücu etmesinin Anayasal bir zorunluluk olduğunu belirtmiştir. Bu durum, amirlerin hem idari hem de manevi tazminat anlamında sorumluluğunun altını çizmektedir. Karar, somut gerekçesiz izin reddini "kasta dayalı olmayan hukuki hata" olarak nitelendirmemiş, amirin kişisel kusurunu ortaya koymuştur.

• Danıştay 16. Dairesi'nin 25.05.2016 tarihli kararı (E: 2015/7625, K: 2016/3687): Kurum amirlerinin, yürütülen kamu hizmetinde olası aksamaları öngörerek belirli süreyle personele izin kullandırmaması hizmet gereklerine uygun görülebilirken, idarenin yürüttüğü hizmetle doğrudan ilgili olmayan bir sebepten kaynaklanan kısıtlamaların 657 sayılı Kanun'un 103. maddesindeki takdir yetkisinin aşılması anlamına geleceği ve mağduriyetlere yol açacağı vurgulanmıştır.

• İstanbul Bölge İdare Mahkemesi 3. İdari Dava Dairesi'nin 30.11.2017 tarihli kararı (E: 2017/1365, K: 2017/2000): Bu karar, önceki yıllara ait kullanılmayan izin haklarının düşmesi sonucunu yaratacak uygulamaların takdir yetkisinin aşılması olduğunu ve Anayasa ile teminat altına alınan dinlenme hakkının ihlali anlamına gelebileceğini belirtmiştir. Mevcut personel yetersizliği gibi gerekçelerle izin talebinin reddedilmesinin, izin hakkının düşmesi sonucunu doğuracak nitelikte olması halinde hukuka aykırı bulunacağı ifade edilmiştir.

Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK) Yaklaşımı

Kamu Denetçiliği Kurumu'nun (KDK) 26.08.2024 tarihli kararı (S: 2024/8937-S.24.13888, Başvuru No: 2024/7830), hizmetle doğrudan ilgisi olmayan veya sadece amirin soyut takdir yetkisine dayalı gerekçelerle memurun izin talebinin onaylanmamasını hukuka aykırı bulmuştur. KDK, idarenin izinlerin kullanılamamasına sebebiyet vermesinde makul sürede hareket etme yükümlülüğünü de yerine getirmesinde ihmal bulunduğunu değerlendirmiş ve yargı içtihadı uyarınca hukuka uyarlık bulunmadığı kanaatine varmıştır. Bu durumda, ilgili idareye, yıllık izin haklarını kullanamamasına sebebiyet veren ilgililerin tespit edilerek gerekli işlemlerin yapılması hususunda tavsiyede bulunulmuştur.

Sonuç ve Amirlerin Sorumluluğu

657 sayılı Kanun metni, yıllık iznin kullanılışında hem Devlet memurlarının haklarını korumak hem de hizmetin aksamamasını önleyecek usullere yer vermek amacını gütmektedir. Bu dengenin sağlanmasında amirlere önemli bir sorumluluk düşmektedir. Amirler, hizmetin gereklerine göre yıllık izni geciktirebilir ve iki yılın izinlerini uzun süreli tek bir izin halinde birleştirebilir. Ancak bu yetki, amirin memurunu gözetme yükümlülüğünün doğal bir sonucu olarak, hakkaniyet ilkeleri çerçevesinde kullanılmalıdır.

Yıllık izinlerin ait olduğu yıl içinde kullanılması esas, kullanılmayan iznin sonraki yıla devri ise istisnai bir durumdur. Bu nedenle, kamu idarelerinde izin vermeye yetkili amirler, Devlet memuruna hizmetin aksamadan devamını sağlayacak şekilde ve önceden hazırlanmış bir plan çerçevesinde izin kullandırmalıdır.

Memurun talebinin aksine, yıllık izni dinlenme amacına uygun düşmeyecek şekilde (örneğin üçer gün halinde) kullandırmak, bir kısım memurlara toptan izin kullandırırken diğerlerine sürekli kış döneminde izin kullandırmak gibi durumlar, amirin yetkisini kötüye kullandığı anlamına gelecektir. Somut bir gerekçe olmaksızın amirleri tarafından yıllık izin hakkı kullandırılmayan memur, manevi olarak zarar görebileceği dikkate alınarak, bu zararın karşılanması için tazminat davası açabilecektir. Bu da gösteriyor ki, amirlerin memurların yıllık izin haklarını keyfi olarak kısıtlaması, ciddi hukuki ve idari sorumlulukları beraberinde getirmektedir.